YAZILIM MÜHENDİSLİĞİ
Yazılım Mühendisliği Nedir?
Yazılım mühendisliği karmaşık yazılım sistemlerinin belirli bir hedefe ve sisteme dayalı
olarak ve işbölümü yapılarak, belirli prensipler, yöntemler ve araçlar
kullanılarak geliştirilmesidir.Yani yazılım mühendisliği yazılım geliştirme ile ilgilenen bilim dalıdır.Yazılım geliştirmenin yanında yazılımı işletmek de yazılım mühendisliğinin en önemli görevlerindendir.
Yazılım Mühendisliği Süreçleri
Karmaşık yazılımları geliştirmek ve bakımını yapmak çok masraflı ve
zordur. Bu yüzden, yazılımlar yazılım mühendisleri tarafından nizami
olarak planlı bir proje şeklinde geliştirilmektedir. Bu nizami geliştirme planına yazılım geliştirme süreci
adı verilmektedir. Yazılım geliştirme süreci, zamanlamaya dayalı,
içerik olarak bölünmüş ve görselleştirilmiş aşamalardan oluşmaktadır. Bu
sayede yazılım adım adım ve planlı bir şekilde geliştirilmektedir. Bu
aşamalar birbirleri ile bağlantılı olarak geliştirilmektedir.
Planlama: Yazılım yaşam döngüsünün ilk aşamasıdır. Temel ihtiyaçlar belirlenir, proje için fizibilite çalışmaları yapılır (maliyetlerin ve sistemin yararlarının tanımlanması) ve proje planlaması gerçekleştirilir.
Analiz: Bu aşamanın amacı sistemin işlevlerini ve kesin gereksinimleri açıklığa kavuşturmak ve sonucunda bunları belirli bir formatta dokümante
etmektir. Bu çalışma müşteri, yazılım mühendisi, sistem analisti, iş
analisti, ürün yöneticisi vb. rollerin bir araya geldiği gruplar
tarafından yapılabilir. İhtiyaçların net olmadığı durumlarda yazılım
mühendisi ve müşteri arasında iletişim ve birlikte çalışmanın çok daha
fazla olması gerekir. Çeşitli yazılım geliştirme metodolojilerinde bu
aşamada kullanım dokümanları ve test plan dokümanları da
oluşturulabilir.
Tasarım: Gereksinimlerin tamamlanmasıyla beraber sistem
tasarım aşamasına başlanır. Yazılım ürün tasarımı, müşterinin gereksinim
ve isteklerini karşılamak üzere yazılım ürününün özellikleri,
yetenekleri, ve arayüzlerinin belirlenmesi etkinliğidir. İki tür
tasarımdan bahsetmek mümkündür (Yüksek düzeyde tasarım – Mimari tasarım
ve Detaylı tasarım).
Mimari tasarım, yazılım modüllerinin genel yapıları
ve organizasyon içerisindeki etkileşimleri ile ilgilenir. Sonucunda
mimari tasarım dokümanları oluşturulur. Detaylı tasarım aşamasında
Mimari tasarım dokümanları genelde revize edilirler. Tasarım ve analiz
aşamalarının ayrımı “Problem Ne?/Problem Nasıl Çözülür?”
sorularının kullanımı ile ilgilidir. Gereksinimlerin belirlendiği analiz
aşaması problemin ne olduğu ile ilgilidir. Unutmamak gerekir ki
sistemdeki tüm problemler yazılım ürününün tamamlanması ile
çözülmeyecektir. Maalesef çoğu zaman
Ne söylemi tasarım kararı olurken
Nasıl söylemi de müşterinin gereksinimi olabilmektedir. Bu duruma dikkat etmek gerekir.
Yazılım tasarımında kullanılan en önemli tekniklerden birisi Soyutlama (Abstraction)
dır. Soyutlama, problemlerin çözümlerini kolaylaştırmak için
nesnelerin, olayların ve durumların bazı özelliklerin görmezden
gelinmesidir. Problemi basitleştirerek en önemli kısımlarına
odaklanmamızı sağlar. Modelleme ise temel tasarım aracı olup
statik ve dinamik modellerden bahsetmekten mümkündür. Statik model,
programın çalışması sırasında değişmeyen yönlerini ifade etmek için
kullanılırken (sınıf ve nesne modelleri), dinamik model programın
çalışması sırasındaki işleyişi ifade etmek için kullanılır ( durum ve
sıra diyagramları).
Gerçekleştirim (Kodlama ve Test)
Tasarım aşamasının belirli bir olgunluğa ulaşmasıyla birlikte kodlama
aşaması başlar. Müşteriye teslim edilecek ürünü programlama aşamasıdır.
Kaliteli kodlama üzerine önümüzdeki yazılarda bayağı kafa yoracağız.
Şimdilik kısaca değinelim. İyi kod, okunabilirliği ve bakımı kolay olan basit koddur. KISS
(Keep it simple) prensibine göre yeni mezun olmuş birisine kodunuzu
verdiğinde 1-2 gün içerisinde anlayabiliyor ve değiştirebiliyorsa
kodunuz iyi bir koddur. İster bir şirkette çalışın ister bireysel
projeler geliştirin mutlaka belirli bir kodlama kalite standardınız
olsun (İsimlendirme standartları, yorum satırı kullanımları, tekrar
eden kodlar, dev –if koşul blokları, aşırı benzer işlevler, uzun
metotlar vb.)
Kodlama süresince ve kodlama sonrasında yapılan diğer önemli aşama test’tir. Erken test et yaklaşımı ile (early testing)
hareket edip, analiz aşamasından itibaren test bakış açısına sahip
olmamız hata yapma oranımızı ve maliyetleri (zaman, para, prestij vb.)
düşürecektir. Birim testleri, duman testleri, yanlış değer testleri,
kabul testleri, kullanım senaryo testleri, yük testleri, kullanıcı kabul
testi, yoldan geçen adam testi, test otomasyonu gibi sürece ve duruma
göre uygulanabilecek çok farklı kategoride ve derinlikte test türü
bulunmaktadır.
Teslim ve Bakım
Tüm test aşamaları tamamlandıktan sonra yazılım ürünün sahaya teslim
edilebilir bir versiyonu çıkartılır ve teslim aşaması gerçekleştirilir.
Teslim çıktısı olarak ürün tek başına yeterli değildir. Mutlaka son
kullanıcılar için kullanım kılavuzu ve versiyon fark dokümanı
oluşturulmalıdır. Teslim ile birlikte bakım aşaması da başlar. Hata
giderici, önleyici, altyapıyı iyileştirici, ürüne yeni özellikler
ekletici gibi farklı bakım faaliyetleri mevcuttur.
Yazılım Geliştirme Modelleri
Waterfall: Basit ve kolay yazılım programları için uygundur. Yazılım
şirketleri bu modeli kullanarak uygulama geliştirdiklerinde, her bir
bölüm ardışık olarak yapılır, her bölümden sonra gerçekleştirilen
bölümün sonuçları gösterilir. Fakat waterfall model uzun süreli projeler için uygun olmamakla beraber,esneklik sağlamamaktadır.
Spiral: Bu modelin temelinde, yazılım geliştirme süreci boyunca risk analizi önemlidir. Bu modelde,her bir klasik waterfall modeli, çok sayıda iterasyona bölünür ve her iterasyonda planlamayı ve risk analizini inceler. Bu modelde bir yazılım
geliştirildiği zaman, her bir iterasyonda bir çıktı elde edilecektir ve
bu çıktılar elde edilirken belirli riskler altında
gerçekleştirilecektir. Bu modele uyum sağlamanın maliyeti oldukça
fazladır.
V-Shape: Waterfall
modeline çok benzemektedir, temel farkı onaylama sahası ve test
işlemidir. Testlere dökümantasyon bölümünde başlanır, integrasyon
süresince, kodlamada ve yazılım ürünün testinin gerçek gerçekleştiriminde devam edilir. V tasarımı, ileriye yönelik test yapılmasını sağlar.
Iterative: Yazılım
şirketine, yazılım geliştirme döngüsünün erken bölümlerinde hataların
bulunmasına ve çözülmesine olanak sağlayan bir modeldir. Böylece
geliştirme süreci daha etkin olacaktır. Bundan dolayı yaşam döngüsü
birçok parçaya bölünür ve süreçlerin kontrolü küçük parçalar üzerinde
yapılır. Bu model sayesinde, ilk iterasyon tamamlandığında, yazılımın
basit bir ürünü elde edilir.
Agile Development: Temel
olarak iterative modele benzer, insan faktörünü kullanarak geliştirme
sağlar. Geliştirme süreci boyunca, yazılım takımının geri dönüşlerinden
yararlanılır.
Agile Geliştirme ve Scrum
Agile(Çevik yazılım Geliştirme) dünyada kabul edilmiş en hızlı ve en
güvenli yazılım geliştirme metodları arasında yer almaktadır. Sık
aralıklarla, parça parça yazılım teslimatını ilke olarak edinmiştir.
Agile; değişimi, takım iletişimini, parça parça oluşan yazılım
teslimatını, test odaklı yazılım geliştirmeyi ve uyumlu planlamayı
teşvik etmektedir.
Yazılımcıların projelerde karşılaştığı sorunlardan
- Teknolojinin çok hızlı gelişmesi ve bu yeniliklerin projeye uygulanamaması
- Müşterilerin proje başlangıcında büyük resmin tamamını yani bütün gereksinimleri ortaya koyamamaları
-
Müşterilerin gereksinimlerinin çok çabuk ve sık değişmesinden dolayı
müşterilerin güncel ihtiyaçlarına cevap veremeyen bir yazılım ortaya
çıkması
- Projelerin yönetiminin gittikçe daha zor ve
karmaşık hale gelmesi (bir yazılım geliştirme sürecinde 102 ayrı role'un
olduğunu duymuştum)
Dünyanın her köşesindeki yazılım
geliştirme takımı gibi bu sorunlarla karşılaşan 17 profesyonel
Amerika'nın Utah eyaletinde çözüm üretebilmek, müşteri memnuniyetini
arttırabilmek ve başarısız olan projelerin oranını düşürmek için 2001
yılının Şubat ayında bir araya geliyorlar ve manifesto
ortaya koyuyorlar.
Manifestonun açıkca belirtiği gibi Agile geliştirme sürecinin amacı;
plan, dökümantasyon, proses ve araçlardan ziyade müşteri memnuniyeti,
çalışan yazılım, uyumlu yazılım geliştirme takımı ve müşteri
isteklerinde oluşan değişikliklere göre kısa zamanda geliştirilebilecek
yazılımlar üretmek (buradan Agile yazılım geliştirmenin plansız,
dökümansız yazılım geliştirmeyi teşvik ettiği sonucuna varmamak
gerekiyor çünkü Agile yazılım geliştirme sadece bunlardan daha önemli
kavramların olduğunu vurguluyor). "Agile yazılım geliştirme" süreçlerin,
dökümanların ve dizaynların proje başlangıcında tümüyle tanımlanmasını
değil, geliştirme aşamasında karşılaşılan ve değişen koşullara göre
gerekli kararların verilmesi gerektiğini savunuyor.
Scrum'u Agile yazılım geliştirme metodunun yukarıda bahsettiğimiz
presiplerine uygun olarak geliştirilmiş ve tasarlanmış bir metod olarak
tanımlayabiliriz.Scrum diğer agile yöntemleri gibi çok fazla kuralı olmayan, sadece
belirli prensipleri olan ve kolayca projelere uygulanabilecek bir
yöntem.
Scrum'ı sadece yazılım geliştirmek için değil hayatta
karşılaşabileceğiniz her türlü olaya uygulanabilecek bir yöntem olarak
düşünebilirsiniz.
1- Roller (Roles)
- Ürün Sahibi (Product Owner)
- Scrum Yöneticisi (Scrum Master)
- Takım Üyesi (Team Member)
2- Toplantılar (Meetings)
- Sprint Planlama (Sprint Planning)
- Sprint gözden geçirme (Sprint Review)
- Günlük Scrum toplantısı (Daily Scrum)
3- Kavramlar (Artifacts)
- Ürün gereksinim dökümanı (Product Backlog)
- Sprint dökümanı (Sprint Backlog)
- Sprint kalan zaman grafiği (Burndown Chart)
Projenin başlangıç adımı olarak yazılım gereksinimlerinin (requirements, features) ürün sahibi tarafından ürün gereksinim dökümanına yazılmasını düşünebiliriz. Bu dökümanın sahibi ürün sahibidir ve gereksinimleri önceliklerine (priority) göre sıralar. Ürün sahibi bu dökümana yazılım geliştirme süresince eklemeler ve çıkarmalar yapıp öncelikleri değiştirme hakkına sahiptir. Böylece ürün sahibi değişen ihtiyaçlarına uygun olarak bir yazılıma sahip olma şansını yakalamış olur.
Gereksinimler belirlendikten sonra yazılım geliştirme takımı Sprint planlama toplantısında bir sonraki Sprint'de geliştirilmek üzere ürün gereksinim dökümanından ürün sahibinin belirlediği yüksek öncelikli gereksinimleri seçerek Sprint dökümanına aktarırlar. Bu toplantıya Scrum yöneticisi, ürün sahibi ve takım üyeleri katılırlar ve Sprint süresi en az 2 en fazla 4 hafta olarak belirlenir.
Sprint planlama toplantılarını Scrum yöneticisi yönetir. Scrum yöneticisinin asıl görevi Scrum'un temel prensiplerinin projeye uygulanmasını, bu prensiplerin takım üyelerince
doğru şekilde anlaşılmasını sağlamaktır. En önemli görevi ise Sprint
süresince takımı dışardan gelebilecek etkilere karşı korumak ve takımın
ihtiyaçlarını karşılamaktır.
Scrum her Sprint'in sonunda mutlaka ürün sahibine
kullanabileceği bir yazılım sağlamayı hedefler, bundan dolayı planlanan
Sprint süresi (2-4 hafta) asla uzatılmaz. Fakat eğer bir gereksinim
belirlenen Sprint süresi içerisinde gerçekleştirilemeyecekse bir sonraki
Sprint'e aktarılabilir. Ve aynı şekilde eğer Sprint süresi bitmeden Sprint dökümanındaki gereksinimlerin hepsi tamamlanmışsa ürün gereksinim dökümanından yeni gereksinimler Sprint dökümanına aktarılabilir.
Sprint planlama toplatısında belirlenen gereksinimler takım üyelerince
küçük görevlere (tasks) bölünerek takım üyelerine geliştirilmek üzere
atanır. Scrum takımı geleneksel yazılım geliştirme süreçlerinden farklı
olarak kesin rollere (architect, tester, developer, disagner vb.) sahip
değildir. Scrum takımındaki bütün üyeler çapraz görevlerde yer
alabilirler, böylece kodun tek bir kişiye bağımlılığı riski ortadan
kaldırılmış olur. Sprint dökümanının sahibi bu sefer ürün sahibi değil yazılım geliştirme takımıdır, dolayısıyla bu dökümana ürün sahibi değil takım üyeleri katkıda bulunurlar.
Sprint dökümanına aktarılan gereksinimlerin tahmini geliştirme süresi saat bazında takım üyelerince belirlenir ve Sprint boyunca sürekli olarak tahmini bu zamanlar güncellenerek Sprint kalan zaman grafikleri (burndown chart) oluşturulur. Böylece Sprint süresince ürün sahibi ve scrum yöneticisi Sprint'in genel gidişi hakkında bilgi sahibi olur, aynı zamanda takım elemanları da kalan iş sürelerini ve harcadıkları zamanı takip edebilirler.
Scrum'un belki de verimliliği artıran en önemli kavramlarından biri de günlük Sprint toplantılarıdır. Bu toplantılar her gün belirli saatlerde farklı bir takım üyesinin liderliğinde ayak üstü yapılır ve en fazla 15 dakika sürer. Bu toplantılarda her takım üyesi şu 3 soruya cevap verir;
- Dün ne yaptım?
- Bugün ne yapacağım?
- Önümde olan engeller ve karşılaştığım sorunlar neler?
Bu toplantılara herkesin zamanında ve davet edilmeden katılması ve uzun sürmemesi çok önemlidir. Bu toplatılar sayesinde takım üyelerinin
her biri diğer üyelerin nelerle uğraştığını öğrenme fırsatını edinirler
ve çalışacakları işleri diğerleriyle paylaştıkları için işlerine daha
iyi konsantre olabilirler.
Her Sprint'in bitiminde ortaya konulan
ürün hakkında geri besleme alabilmek için yazılımla alakalı her türlü
kişiye (Ürün sahibi, pazarlama, diğer takımlar vs.) açık Sprint gözden geçirme toplantısı yapılır. Bu toplantının amacı yazılımın ürün sahibinin
gereksinimlerine uygun olarak geliştirildiğinden emin olmaktır. Bu
sayede müşterinin gereksinimleri bir şekilde yanlış anlaşılmış ise bu
farkedilir ve bir sonraki Sprint'de bu hataların önüne geçilir.
Bu adımlar ürün sahibinin ürün gereksinim dökümanına yazdığı, zaman içinde geliştirip, değiştirdiği gereksinimler bitene kadar tekrarlanır.